سرنات

گفته مي شود پادشاه ارمنستان «آبکار» از حضرت مسيح ع دعوت کرد تا به ارمنستان سفر کند. پيامبر مسيحيان نيز در پاسخ به او قول داد تا يکي از حواريون را نزد او بفرستد. پس از عروج حضرت مسيح ع توماس «تاتائوس» را که از حواريون حضرت مسيح بود، به ارمنستان فرستاد. پس از مرگ «آبکار» خواهرزاده اش «سانا دروک» بر تخت مي نشيند و به تاتائوس دستور مي دهد از تبليغ دين مسيح دست بردارد.
تاتائوس برخلاف دستور پادشاه عمل مي کند و در نتيجه 3500 نفر به دين مسيحيت مي گروند که در ميان آنها «ساندوخت» دختر پادشاه نيز وجود دارد. پادشاه ارمنستان دستور قتل تمامي ارامنه مسيحي از جمله دختر خود را صادر مي کند. بعد از شهادت تاتائوس او را در محل کنوني کليساي تاتائوس به خاک مي سپارند. بعدها روي قبر او نمازخانه کوچکي مي سازند و در قرن هفتم ميلادي اين نمازخانه به کليساي بزرگي تبديل مي شود.
قره کليسا در بين ارامنه بسيار مقدس است و بسياري از آنان فرزندان خود را براي غسل تعميد به اين کليسا مي برند. در آنجا جشن مي گيرند، گوسفند قرباني مي کنند و از خدا و حضرت مسيح (ع) خواسته هاي خود را طلب مي کنند. هر ساله در چهارم مرداد برابر با 26 ژوئن ميلادي ارامنه از سراسر ايران به اين کليسا مي آيند و ضمن زيارت مقبره «تاتائوس مقدس» آيين «باداراک» (عشاي رباني) و نيايش و قرباني بجاي مي آورند. به سبب شهرت جهاني اين کليسا، مسيحيان ديگر کشورهاي ارمنستان ، سوريه ، لبنان ، هلند، فرانسه ، اتريش ، آلمان ، کانادا و... نيز در اين مراسم شرکت مي کنند.
قره کليسا در سال 1319 ميلادي بر اثر زلزله تخريب و در سال 1329 م دوباره بنا شد. در سال 1691 م نيز با نصب سنگهاي سياه در آن تعمير و مرمت شد. اين کليسا در سال 1810 م دوباره از سوي سيمون بزنوني اسقف ماکو به وسيله سنگهاي سپيد مرمت و تعمير و در دوره قاجار نيز توسط عباس ميرزا مجددا مرمت و زمينهاي زيادي وقف آن شد.
قره کليسا يکي از زيباترين و پر نقش و نگارترين کليساي ارمنيان در ايران است. نقش برجسته هايي که در اين کليسا ديده مي شود، در نهايت زيبايي ، ظرافت ، تناسب و با مضامين مرتبطي به دست هنرمندان باذوق ، باتجربه و با مهارت ساخته شده است و اين کليسا را يکي از نابغه هاي هنر حجاري ايران و بي نظير در جهان مسيحيت ساخته است. زيبايي ها، تناسبات و رنگ سنگها، هر بيننده اي را به تحسين وامي دارد.
قره کليسا از 2 قسمت کليساي سياه (قسمت قديمي با ارتفاع گنبد 18.60 متر) و کليساي سفيد (بخش جديدتر و بزرگتر با ارتفاع 24 متر) تشکيل شده است. تعداد ديرهاي اطراف کليسا 44 باب و مساحت کل مجموعه 6.285 مترمربع است.
در طول ساليان متمادي اين کليسا بارها دستخوش زلزله ، غارت و انهدام شده ؛ اما همچنان پابرجا مانده است که به عقيده بسياري ، دليل اين پايداري تنها جنبه مقدس بودن اين مکان است.

مقبره ساندوخت

اين مقبره که در جنوب غربي قره کليسا قرار دارد، متعلق به ساندوخت ، دختر سانادروک ، پادشاه ارمنستان است که به دين مسيحيت گرويد و همراه با تاتائوس و ديگر مسيحيان به دستور پدرش به قتل رسيد. اين مقبره از سنگهاي مکعبي تراشيده شده و همراه با ملات ماسه و آهک ساخته شده است. طاقهاي مورد استفاده در آن از نوع رومي است و داراي يک سالن اصلي به همراه اتاق محراب است. اين مقبره بازسازي و احياء شده است.